Bryndís Pétursdóttir leikkona látin

Okkar ástsæla leikkona, Bryndís Pétursdóttir, lést þann 21. september síðastliðinn, 92 ára að aldri. Hún var leikkona í Þjóðleikhúsinu í nærri hálfa öld og lék mörg af helstu kvenhlutverkum leikhúsbókmenntanna á Stóra sviði Þjóðleikhússins.

Bryndís steig fyrst á svið undir leikstjórn Lárusar Pálssonar sem Cecilía í Jónsmessudraumi á fátækraheimilinu árið 1946 og upp frá því hafði hún leiklistina að lífsstarfi. Hún steig fyrst leikara á svið Þjóðleikhússins, í fyrstu vígslusýningu hússins, 1950, sem Guðrún í Nýársnóttinni og lék síðan í Þjóðleikhúsinu þar til hún lét af störfum fyrir aldurs sakir, ef frá eru talin nokkur leikrit hjá LR, auk þess sem hún tók þátt í sýningu hjá LA. Á yngri árum fór hún í fjölda leikferða um landið á sumrin.


Bryndís lék einnig í kvikmyndum, sjónvarpi og útvarpi, og fór meðal annars með aðalhlutverk í fyrstu íslensku kvikmyndunum, Milli fjalls og fjöru og Niðursetningunum.


Meðal minnisstæðra hlutverka Bryndísar við Þjóðleikhúsið má nefna Rósalind í Sem yður þóknast; Helgu í Gullna hliðinu 1952 og 1955; Sigríði í Pilti og stúlku; Ismenu í Antígónu; Sigrúnu í Manni og konu; Maríu mey í Gullna hliðinu, Júlíu í Romanoff og Júlíu; Helenu Charles í Horfðu reiður um öxl; Völu í Lausnargjaldinu, Eunice í Sporvagninum Girnd og Mundu í Stalín er ekki hér. Bryndís lék síðast á sviði í Kaffi eftir Bjarna Jónsson á litla sviði Þjóðleikhússins árið 1998. En síðasta hlutverk Bryndísar var í útvarpsverkinu Einförum (sex einþáttungar fyrir eldri leikara) eftir Hrafnhildi Hagalín árið 2010 og var það hlutverk skrifað sérstaklega fyrir hana.
Í áttræðisafmæli Bryndísar sagði Sveinn Einarsson, fyrrverandi þjóðleikhússtjóri, meðal annars: „Ég man vel hvenær ég sá þig fyrst; það var sem nafna þín í Galdra-Lofti 1948 og þú birtist í dyrunum og sagðir með þínum sjálfgefna þokka: Ég er komin. Og það voru orð að sönnu. Þú varst komin til að vera í íslensku leikhúsi.“ Og Sveinn heldur áfram: „Áður hafðir þú m.a. þreytt frumraun þína í leikriti eftir Pär Lagerkvist og virðist hafa töfrað gagnrýnendur upp fyrir haus: jafn glóandi ástarjátningu hef ég sjaldan lesið. Svo urðuð þið Gunnar Eyjólfsson fyrstu kvikmyndastjörnurnar okkar; myndin heitir Milli fjalls og fjöru og því miður var þá langt í íslenska kvikmyndavorið, svo að eðlilegt framhald varð ekki á. Í staðinn lékstu allar ungu stúlkurnar okkar á sviði, þar á meðal hina ógleymanlegu Rósalind (Sem yður þóknast) hjá Shakespeare.“
Bryndís hlaut viðurkenningu fyrir störf sín á 50 ára afmæli Þjóðleikhússins og var fastagestur á frumsýningum leikhússins eftir að hún hætti störfum. Eftir henni var tekið hvert sem hún fór fyrir glæsileika og geislandi viðmót og hún var elskuð og dáð sem leikkona og samstarfskona.
Starfsfólk Þjóðleikhússins minnist Bryndísar með hlýhug og þakklæti og sendir sonum hennar, Eiríki, Sigurði og Pétri og fjölskyldum þeirra innilegar samúðarkveðjur.

Viðtal við Bryndísi í Heima er bezt 1957

Minningargreinar í Morgunblaðinu (krefst aðgangs)

Þáttur á RÚV um Bryndísi

Tilkynning á vef Þjóðleikhússins um andlátið

Örnefnaskrár og uppdráttur af Gunnhildargerði

Kristján Eiríksson fékk sendar meðfylgjandi örnefnaskrár og uppdrátt af Gunnhildargerði frá nafnfræðasviði Árnastofnunar. Við setjum þessi gögn hér inn fyrir þau ykkar sem hafið áhuga á:

 
GunnhildargerdiogNefbjarnarstadir

Kortið í fullri stærð

Gunnhildargerði Eiríkur Eiríksson

Gunnhildargerði. Gamli bærinn. Sigfús B. Sigmundsson (merkt)

Gunnhildargerði. Sigfús B. Sigmundsson. Eiríkur Eiríksson (merkt)

Minningargrein um Sigmund á tímarit.is

Á vefnum timarit.is er bæði gagnlegt og gaman að grúska. Þar er t.d. að finna áhugaverða minningargrein um þau Gunnhildargerðishjón í blaðinu Óðni, 21. árgangur 1925 (greinina má nálgast með því að smella á þennan tengil).

Í greininni er farið minningargreinSigmunduryfir lífsferil Sigmundar og þeirra hjóna og hér er stutt tilvitnun:

“Sigmundur var ekki settur við neinn bókmentabrunn á yngri árum, frekar en aðrir alþýðumenn þeirra tíma. En að eðlisfari var hann greindur og glöggur og allra manna skjótráðastur. Kom það glögt fram við úttektir og virðingargerðir, svo og á fundum. Var yfirleitt mjög gott að vinna með honum að opinberum störfum, því að hann vildi gera alt sem rjettast og
var ákveðinn og fljótur að komast að fastri niðurstöðu.”

Greinina skrifar Björn Hallsson og væri fróðlegt ef einhverjir af eldri kynslóðinni í ættinni gætu sagt okkur sem yngri eru hver Björn var og hvernig hann tengdist fjölskyldunni.

Hér má nálgast minningargreinina á PDF formati

 

Rökkursaga Sigmundar

rokkursogurÍ tímaritinu Nýtt kirkjublað (1. október 1913) má finna frásögn af því þegar Sigmundur í Gunnhildargerði sagði Magnúsi Bjarnasyni frá dulræanum atburðum. Þar segir m.a.:

Þegar Jónas flutti að Eiðum frá Ketilsstöðum, fór að búa þar ungur maður, að nafni Jón og var sonur Jóns gamla snikkara á Torfastöðum í Jökulsárhlíð. Var hann þá nýgiftur systur Guðrúnar, konu Sigmundar sýslunefndarmans Jónssonar í Gunnhildargerði í Hróarstungu (nafni konunnar hefi eg gleymt), bjuggu þau þar fáein ár og fluttu svo til Ameríku. Seint um veturinn, áður en þau um vorið fóru vestur, var eg á ferð í Hróarstungunni og gisti í Gunnhildargerði. Sagði Sigmundur mér þá um kveldið, að þau hjónin á Ketilsstöðum hefðu nýskeð verið þar með ungum syni sínum á 4. eða 5. ári, að kveðja.
Einhvern tíma um kveldið leiddi eg talið að dulrænum efnum við Sigmund, og sagði hann mér þá að það hefði verið einkennileg saga, sem þau hjón frá Ketilsstöðum hefðu sagt þeim hjónunum, um drenginn þeirra, sem þau voru með sér:

Það hefði verið eitthvert kveld þá um veturinn, þegar búið var að kveikja og allir voru uppi á baðstofulofti, en stigagatið stóð opið (baðstofan var portbygð), að drengurinn þeirra, sem var að leika sér frammi á baðstofuloftinu kom alt í einu hlaupandi dauðhræddur upp i fangið á móður sinni og sagði henni, að það væri dálítill strákur í stigagatinu, sem hefði ætlað að taka í sig, þegar hann kom nálægt því, og væri að gretta sig og skæla framan i sig. Lýsti hann honum alveg eins og Halldór Jónasson hafði áður lýst honum við móður sína. Sigmundur sagði að síðan þetta kveld hefði drengur Jóns séð þennan strák þráfaldlega á kveldin, þegar búið var að kveikja, ýmist í stigagatinu, eða í skotum í baðstofunni þar sem skugga bar á, og var hann þá að gretta sig framan í barnið og gjöra sig líklegan að grípa í það. Varð drengurinn svo hræddur af öllu þessu, að hann þorði ekki sig að hreifa á kveldin, og töldu foreldrar hans sig mundu hafa orðið i vandræðum með hann, ef þau hefðu átt að vera þarna
lengur. En aldrei sá fullorðna fólkið neitt.

Síðar sagði eg í trúnaði þeim Eiðahjónum þessa sögu og spurði hvort þau hefðu sagt nokkrum frá því, er drengirnir þeirra höfðu séð, en þau kváðu mig vera hinn eina, sem þau hefðu minst a þetta við. Enda mundu allir hlægja að þessari vitleysu, ef hún kæmist í hámæli, og báðu mig að orða þetta ekki við neinn, og sama mun Sigmundur hafa gjört. Hefi eg og gjört það að þessu. En að eg nú rýf þögnina, kemur af því, að ástæðurnar fyrir þögninni eru nú fallnarað mestu burt, þar sem skoðanir manna á síðustu árum hafa mjög breyst í þessum efnum í þá átt, að hlæja ekki fíflahlátri að öllu er óskiljanlegt þykir og telja það hógiljur einar eða jafnvel uppspuna, og svo hefir ritstjóri Kirkjublaðsins óskað eftir að eg vildi senda blaðinu eina rökkursögu. Datt mér þessi viðburður í hug, þegar eg um daginn las í ísafold undir fyrirsögninni „Frá furðuströndum” frásöguna um drenginn er sá konuna. Bið eg þá er hlut eiga að mali, að misvirða ei, þó eg hafi skýrt frá viðburði þessum, sem eg tel ekki ómerkilegan og veit að er sannur.

Magnús Bjarnarson.

Sjá hér á tímarit.is

Sjá hér í PDF skjölum:

Rökkursögur 1
Rökkursögur 2
Rökkursögur 3

Systur óska eftir bréfasambandi

Í tímaritinu Unga Ísland, 39. árgangur 1944, óska tvö systkini úr Gunnhildargerði (Margrét og Þráinn) eftir pennavinum eða bréfasambandi eins og þau kjósa að kalla það:

Bréfaviðskipti

Eg undirrituð óska eftir bréfasambandi við pilta og stúlkur á aldrinum 15—18 ára, einhvers staðar á landinu.

Margrét Jónsdóttir
Gunnhildargerði
Hróarstungu
Norður-Múlasýslu.
Eg undirrituð óska eftir bréfasambandi við pilta og stúlkur á aldrinum 14— 17 ára einhvers staðar á landinu.

Guðrún Jónsdóttir
Gunnhildargerði
Hróarstungu
Norður-Múlasýslu.

Það má kannski segja að þetta séu forverar samfélagsmiðlanna..

Hér má nálgast greinina á tímarit.is

Hér má nálgast greinina á PDF formi

Gömul þjóðsögn

Margrét Jónsdóttir, Gunnhildargerði, skrifaði skemmtilega grein um gamla þjóðsögn í ritið Unga ísland árið 1941 þá 12 ára gömul. Í grein sinni rifjar hún upp gamla þjóðsögn sem snertir Gunnhildargerði:

GUNNHILDARGERÐI

Saga sú, er hér fer á eftir, er gömul þjóðsögn, sem að sennilega hefur gerzt á landnámstíð, en eftir því, sem ég veit bezt, þá held ég, að hún hafi aldrei verið færð í letur, aðeins lifað á vörum þjóðarinnar. — Sagan er á þessa leið:

Það var einu sinni kona úti í Noregi, sem hét Gunnhildur. Henni mun ekki hafa liðið vel þar, því að hún lét búa skip sitt og sigldi með því til Islands, sem þá var nýfundið. Hún kom að landi nálægt Unaósi. Mun hún hafa lagt leið sína vestur yfir Lagarfljót og numið land milli Jökulsár og Lagarfljóts, og byggði hún sér þar bæ, sem hún nefndi eftir sér, og kállaði hann Gunnhildargerði. Syni átti hún þrjá, sem hafa verið á unga aldri, þegar hún lagði af stað með þá í ferðina miklu. Þeir hétu Galti, Geiri og Nefbjörn. Líður nú fram, unz drengirnir eru orðnir fullþroska. Þá vildu þeir fara frá móður sinni og nema nýtt land. En Gunnhildur unni sonum sínum heitt og vildi að þeir yrðu kyrrir heima hjá sér. Þess vegna gaf hún þeim sína jörðina hverjum, úr sinni landareign. Þeir byggðu nú sinn bæinn hver og nefndu þeir (þá eftir sér, t. d. lét Galti sinn bæ heita Galtastaði, Nefbjörn sinn Nefbjarnarstaði, en Geiri sinn Geirastaði. Það var sumar eitt, að vörur komu upp að Kolbeinstanga. Þeir bræður fóru þangað og festu kaup á vörum, en fengu þær geymdar þar nyrðra þangað til um veturinn, að snjó legði, en þá ætluðu þeir að senda þræla sína éftir þeim.

Líður nú að þeim tíma, að þeir senda þrælana af stáð eftir vörunum. — Á meðan þeir voru í ferðinni gættu bærðurnir f jár síns, sem var margt. En á-milli bæjanna er ás, sem er góður til beitar og heitir Tunguás og dregur nafn sitt af því, að sitt hvorum megin við hann rennur lækur; en á ás þessum vildu þeir allir beita fá sínu. Deila þessi smá harðnaði, unz þeir börðust og lauk því svo, að Galti feldi bræður sína, en að því loknu sprakk hann af mæði. Atburður þessi spurðist víða, en þegar móðir þeirra frétti það, þá fór hún þangað, sem líkin voru, en þega? hún sá þau, setti að henni grát mikinn og urðu það æfiafdrif hennar, að hún sprakk af harmi. Síðan voru þau öll heygð ‘þarna. Bræðurnir tveir Geiri, Nefbörn og Gunnhildur sunnan við lækinn, sem rennur sunnan við Tungu- ásinn, og síðan heitir Hauglækur, en Galti norðan við hann. Sjást haugarnir enn þann dag í dag. En það er f þrælunum að segja, að á heimleið fréttu þeir lát húsbænda sinna og fara þeir nú að tala um það, að nú muni þeir erfa þá, en þeim kom ekki saman um, hvernig þeir skyldu skipta eignunum, svo að þeir börðust og drápu hver annan og voru þeir þá staddir á mel, er heitir Dysjarmelur og er hann við Kaldá á Jökulsárhlíð.

Gunnhildargerði stendur undir hlíð sem veit á móti suðri og er mjög hlýlegt í kringum bænin minn, og finnst mér að allt bendi til þess, að fyrsta konan, sem hér bjó, hafi verið góð.

Margrét Jónsdóttir (12 ára),
Gunnhildargerði.

Hér má nálgast grein Margrétar á tímarit.is

Hér má nálgast greinina í PDF skjali